Δημοσιεύματα

Οικονομική ή οικολογική κρίση; Μέρος Β’

Από το Unfollow 20 που κυκλοφορεί

Οικονομική ή οικολογική κρίση; Μέρος Β’

Η ύπαρξη οικολογικής κρίσης δεν αναιρεί ασφαλώς την ύπαρξη της οικονομικής. Επειδή όμως τα δύο έχουν συχνά τεθεί αντιπαραθετικά, στην λογική ότι, μεσούσης της οικονομικής κρίσης, είναι πλεονασμός να αναπτύσσουμε οικολογικούς προβληματισμούς και επιφυλάξεις, ας ρωτήσουμε: Ποιοι είναι οι βασικοί συντελεστές παραγωγής και, κατά συνέπεια, οικονομικής ευμάρειας;

Της Νέλλης Ψαρρού
nellypsarrou.com

Στο πρώτο μέρος του κειμένου αυτού, στο προηγούμενο τεύχος του unfollow, πήραμε ως αφορμή τα μεταλλεία χρυσού στη Χαλκιδική για να αποδείξουμε, με οικονομικά στοιχεία, ότι η προτεραιότητα στο περιβάλλον έναντι των ρυπογόνων δραστηριοτήτων/επενδύσεων συμφέρει οικονομικά και πως, σε προοπτική μακροχρόνιας ανάπτυξης, η εν λόγω επένδυση είναι καταστροφική. Αυτό μάλιστα ισχύει για τη συντριπτική πλειονότητα των μεσαίου και μεγάλου μεγέθους επιχειρηματικών σχεδίων: είναι οικονομικά ασύμφορα για το σύνολο της τοπικής κοινωνίας και της ευρύτερης κοινωνίας. Είναι όμως εξαιρετικά συμφέροντα για την ολιγαρχία. Ο λόγος που προτιμάται το όφελος των λίγων σε σχέση με των πολλών είναι σαφής: είναι η συμμετοχή στην οικονομική ολιγαρχία των ανθρώπων που παίρνουν τις αποφάσεις, των ιθυνόντων δηλαδή που για να συνεχίσουν να λαμβάνουν υπέρογκους μισθούς και να συμμετέχουν στην ξέφρενη και σπάταλη κοσμική ζωή του διεθνούς  jet-set χρειάζονται απαραιτήτως τα χρήματα των τραπεζιτών, βιομηχάνων, εφοπλιστών κ.α. ώστε να επανεκλεγούν στις θέσεις τους. Αφενός, τους προσφέρουν πολιτική κάλυψη και νομιμοποίηση βαφτίζοντας, για παράδειγμα, τις όποιες δραστηριότητές τους «εθνική προτεραιότητα» και ψηφίζοντας τους ανάλογους νόμους «για το καλό της χώρας». Μάλιστα, η νομική αυτή κάλυψη συνοδεύεται από ανάλογες χρηματοδοτήσεις και επιδοτήσεις. Αφετέρου, όταν η νομιμοποίηση αυτή δεν πιάνει, επιστρατεύεται η κρατική καταστολή, δηλαδή η αστυνομία που ως νόμιμος ιδιωτικός στρατός χτυπά τους κατοίκους, και τα δικαστήρια όπου οδηγούνται και δικάζονται ή προφυλακίζονται οι συλληφθέντες από την αστυνομία.

Όλα αυτά δε θα γινόταν φυσικά αν δεν ήταν εξαιρετικά πολύτιμες οι πρώτες ύλες τις οποίες διεκδικούν με κάθε τρόπο οι «επενδυτές» και προστατεύουν οι πολίτες. Διότι οι σημαντικότεροι συντελεστές παραγωγής είναι δύο: η γη και το νερό. Αυτά υπερασπίζονται οι πολίτες που αντιδρούν – «οικοτρομοκράτες» τους χαρακτηρίζει η κυρίαρχη προπαγάνδα που υπερασπίζεται την ολιγαρχία. Ο πόλεμος γύρω από το περιβάλλον είναι οικονομικός. Και «τρομοκράτες» όσοι μπαίνουν στο δρόμο των «επενδυτών»

Το νερό ως συντελεστής παραγωγής

Η γη και το νερό αποτελούν ακρογωνιαίους λίθους κάθε οικονομικής παραγωγής. Σχεδόν κάθε βιομηχανική και βιοτεχνική δραστηριότητα και εξ ολοκλήρου ο τουρισμός και η γεωργία απαιτούν γη και νερό. Η περίφραξη τόπου όπου θα χωροθετηθεί η όποια δραστηριότητα, το κεφάλαιο γη, είναι φυσικά προαπαιτούμενο, ενώ όποιος διαθέτει κτήματα και χωράφια θεωρείται ότι διαθέτει περιουσία. Περιουσία μεγαλύτερης αξίας από τα χρήματα καθεαυτά. Οι παλιοί δίνανε στα παιδιά τους «ευχή και κατάρα» να μην πουλήσουν τα κτήματά τους. Και τα καλύτερα χωράφια ήταν κοντά στο νερό.

Το νερό είναι συνώνυμο της ζωής. Το 70-75% του ανθρώπινου σώματος καθώς και του πλανήτη μας είναι νερό. Οτιδήποτε καταναλώνει ο άνθρωπος για να ζήσει αποτελείται από νερό: φρούτα και λαχανικά σε ποσοστό 80-96%, τυρί 35-60%, κρέας και ψάρι 50-85% κ.ο.κ. Το νερό είναι απολύτως απαραίτητο στην καθαρή, υγρή μορφή του: είναι γνωστό ότι ο άνθρωπος πεθαίνει αν δεν πιεί νερό για 3-4 μέρες! Φυσικά, οποιαδήποτε τροφή για να παραχθεί απαιτεί νερό: ο σπόρος δε θα γίνει ποτέ ντομάτα αν δεν ποτιστεί, ούτε το στάρι θα μεγαλώσει αν δεν βρέξει. Και εξίσου σημαντική με την ποσότητα νερού που διαθέτει κάποιος για την επιβίωσή του είναι και η ποιότητα νερού που καταναλώνει, άμεσα ή έμμεσα.

Το γλυκό νερό αποτελεί μόλις το 3% του συνολικού υδάτινου όγκου της Γης. Από αυτό μόλις τα 2/3 είναι εγκλωβισμένα σε παγετώνες, ενώ το υπόλοιπο εμπεριέχει και μη προσβάσιμο νερό (υπόγειες δεξαμενές). Αυτός ο υδάτινος θησαυρός είναι πεπερασμένος ενώ ταυτόχρονα δέχεται πολλές και σοβαρές απειλές. Πρόκειται για τις απειλές της σπατάλης και της ρύπανσης – συνήθως σε συνδυασμό. Αυτό το εξετάσαμε ήδη στο παράδειγμα των Σκουριών, όπου ο σημαντικότερος υδροφορέας της Χαλκιδικής θα αποστραγγιστεί προκειμένου το νερό να χρησιμοποιηθεί στην επεξεργασία του πετρώματος, για να διοχετευτεί στη συνέχεια ρυπασμένο μέσω των φραγμάτων απόθεσης των αποβλήτων. Τα παραδείγματα είναι ακόμη περισσότερα και αφορούν το σύνολο της βιομηχανίας. Σε κάθε βιομηχανική δραστηριότητα χρησιμοποιείται νερό, όπως στην ψύξη των μηχανημάτων. Στις περισσότερες δε περιπτώσεις, τα απόβλητα των βιομηχανιών, ακόμη και μικρότερου μεγέθους όπως τα ελαιουργεία, ρίχνουν τα απόβλητά τους σε ποτάμια και ρέματα. Στη βιομηχανία επίσης χρησιμοποιείται κατά κόρον πόσιμο νερό, αντί για θαλασσινό ή νερό αφαλάτωσης, για να διατηρείται το κόστος χαμηλό! Στο Βόλο, για παράδειγμα, αντί να παρέχεται το καθαρό νερό του Πηλίου σε ένα αυτοτελές σύστημα ύδρευσης των σπιτιών, αναμειγνύεται με το μολυσμένο και υφάλμυρο των γεωτρήσεων. Στη συνέχεια, χλωριώνεται και στέλνεται όλο ανεξαιρέτως τόσο στα σπίτια όσο και στη Βιομηχανική Ζώνη του Βόλου. Και όλα αυτά χωρίς να συνυπολογίσουμε τις απώλειες του δικτύου σε ποσοστό 40%!

Πολλά περισσότερα θα μπορούσαμε να πούμε για το θέμα του νερού, μιας και πρόκειται για ένα εξαιρετικά καίριο ζήτημα που χρήζει εστιασμένης ανάλυσης. Γι αυτό το λόγο θα επανέλθουμε με πιο λεπτομερή και επικεντρωμένη έρευνα. Να αναφέρουμε μόνο κλείνοντας ότι το νερό αποτελεί πρώτιστο ζήτημα, ενώ η απώλειά του ή/και η μόλυνσή του αποτελούν τη βασική αιτία παιδικής θνησιμότητας παγκοσμίως. Το γεγονός ότι η χρήση του αποτελεί ανελαστική ανάγκη, άρα καθολικό ανθρώπινο δικαίωμα, σε συνδυασμό με το πεπερασμένο των διαθέσιμων αποθεμάτων καθιστά σκανδαλώδη την ανενδοίαστη παραχώρησή του στη βιομηχανία, τη σπατάλη που γίνεται τόσο στη γεωργία όσο και την οικιακή χρήση, και φυσικά τη ρύπανσή του. Εννοείται και την ιδιωτικοποίηση του χάριν του κέρδους ολίγων.

Το έδαφος ως συντελεστής παραγωγής

Η ποιότητα του νερού εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το έδαφος μέσα από το οποίο περνάει. Αφενός το νερό «ξεπλένει» τη γη παρασύροντας ό,τι βρίσκεται πάνω της, αφετέρου μέσα από ατελείωτη κίνησή του που πέφτει ως βροχή στο έδαφος,  φιλτράρεται και εμπλουτίζεται από αυτό με διάφορα μεταλλικά και άλλα στοιχεία. Αυτός είναι και ο λόγος που το νερό των πηγών είναι πολύ πιο ωφέλιμο από ο νερό της βροχής, που μπορεί κανείς να συλλέξει για να ξεδιψάσει ή να πλυθεί – μπορεί προς το παρόν στην Ελλάδα, καθώς αυτό είναι ήδη απαγορευμένο σε ορισμένες πολιτείες των ΗΠΑ με το επιχείρημα ότι πρόκειται για εκτροπή της ροής του νερού εκτός του νόμιμου δικτύου! Με άλλα λόγια, η ποιότητα του εδάφους είναι καθοριστική για την ποιότητα του ίδιου του νερού, χωρίς καν να υπολογίσουμε τη σημασία του σε άλλες δραστηριότητες. Όπως η γεωργία που μας δίνει τροφή.

Η τροφή είναι το δεύτερο προαπαιτούμενο για την ανθρώπινη ζωή, για κάθε μορφή ζωής. Εντάσσεται κι αυτή σ΄έναν κύκλο, μια συνεχή ροή, όπου όλα είναι αλληλένδετα μεταξύ τους. Οτιδήποτε μολύνεται, ρυπαίνεται ή χάνεται σ΄αυτό τον κύκλο περνά αναπόφευκτα και στο επόμενο στάδιο της διαδικασίας – και εν τέλει σε όλη τη φύση.  Και υπάρχει ένα σημείο αυτού του κύκλου που αν χαθεί ταράσσεται ολόκληρο το σύστημα με απρόβλεπτες συνέπειες. Το…  σημείο αυτό είναι η μέλισσα. Ναι, η μέλισσα. Αυτό το μικροσκοπικό μαυροκίτρινο έντομο είναι υπεύθυνο για την επικονίαση των φυτών σε ποσοστό 80% σε σχέση με άλλα επικονιαστικά έντομα, την ίδια στιγμή που η επικονίαση μέσω των εντόμων (εντομογαμία) είναι η κυρίαρχη μέθοδος επικονίασης των φυτών (οι άλλες δύο είναι η ανεμογαμία και η υδρογαμία). Ο μεγαλύτερος εχθρός τη μέλισσας είναι τα φυτοφάρμακα. Και απ΄αυτά, τα νεονικοτινοειδή. Πρόκειται για μια καινούρια γενιά φυτοφαρμάκων που δεν ψεκάζονται απλώς αλλά «επενδύονται» στα φυτά και παραμένουν σε αυτά καθολικά σε όλη τη διάρκεια ζωής τους. Πρόσφατα (Μάιος 2013) η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πέρασε – με μικρή πλειοψηφία λόγω αντιδράσεων – πρόταση για τον περιορισμό αυτών των φυτοφαρμάκων για δυο χρόνια, τουλάχιστον στις καλλιέργειες που είναι γνωστό ότι έλκουν μέλισσες.

Την πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προκάλεσε η μαζική εξαφάνιση δισεκατομμυρίων μελισσών σε όλο τον πλανήτη, που ξεκίνησε το 2006. Το Μάρτιο του 2011, έκθεση του ΟΗΕ αναφέρει μείωση 30% στα μελίσσια της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής, που φτάνει το 85% στη Μέση Ανατολή! Το ένα τρίτο των τροφίμων που καταναλώνουμε εξαρτάται άμεσα από την επικονίαση. Οι μέλισσες, όπως και άλλα ωφέλιμα έντομα, αποτελούν τροφή για τα πουλιά, τα οποία επίσης μειώνονται σημαντικά. Και άλλα πολλά. Ίσως αυτό εννοούσε ο Αϊνστάιν λέγοντας πως όταν εξαφανιστούν οι μέλισσες θα ακολουθήσει η ανθρωπότητα.

Αυτά μπορεί να ακούγονται βαρετά ή «ρομαντικές οικοτοπίες» σε κάποιους. Ας μιλήσουμε λοιπόν με οικονομικού όρους. Σύμφωνα με υπολογισμούς του γερμανικού Ινστιτούτου Περιβαλλοντικών Ερευνών, εάν εξαφανιστούν όλες οι μέλισσες, τότε, για να γονιμοποιήσουμε μόνο τα οπωροφόρα με μηχανικό τρόπο, θα χρειαστούμε γύρω στα 200 έως και 300 δις. ευρώ. Στην Ελλάδα, που είναι η πρώτη μελισσοκομική χώρα στην Ευρώπη, έχουν σημειωθεί απώλειες 200.000 μελισσιών από τα 1.200.000 επισήμως καταγεγραμμένα – χωρίς να υπολογίζουμε τους χιλιάδες ερασιτέχνες μελισσοκόμους. Και όλα αυτά, ενώ το 2009 οι πωλήσεις αποκλειστικώς του πιο διαδεδομένου νεονικοτινοειδούς εντομοκτόνου παγκοσμίως άγγιξαν τα 420 εκατ. ευρώ (βλ. melissokipos.gr). Μικρότερα έσοδα σε σχέση με το κόστος, φυσικά. Όμως τα καρπώνονται 2-3 εταιρείες, με τη γερμανική Βayer να έχει μέχρι πρότινος την πατέντα, σε αντίθεση με τα οφέλη από τη μη χρήση του φαρμάκου, που είναι διασκορπισμένα σε εκατομμύρια μελισσοκόμους και γεωργούς. Η εισαγωγική ανάλυση σ΄αυτό το άρθρο έρχεται εδώ να μας διαφωτίσει: το οικονομικό μας σύστημα δε βασίζεται σ΄έναν ορθολογικό ισολογισμό κόστους-οφέλους, αλλά στη στήριξη της ολιγαρχίας την οποία εξυπηρετεί η αναπαραγωγή του.
Επέλεξα εδώ μια προσέγγιση που τονίζει την αλληλεξάρτηση των πάντων μέσα στον αέναο κύκλο της ζωής – και, αν θέλετε, της οικονομίας. Διότι, χωρίς την επικονίαση κινδυνεύουν τα δέντρα και τα φυτά. Χωρίς φυτοκάλυψη το έδαφος κινδυνεύει από διάβρωση. Η διάβρωση των εδαφών είναι σήμερα ένας παγκόσμιος κίνδυνος που συνδέεται με την αστικοποίηση, τις εκχερσώσεις, την υπερβόσκηση, τις πυρκαγιές και τις απώλειες δασών, που έχουν πολλαπλές συνέπειες στην οικονομία, την κοινωνική ερήμωση, την υγεία. Η διάβρωση συνδέεται άμεσα με την ερημοποίηση που, σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, ορίζεται ως η «υποβάθμιση γαιών στις ημίξερες περιοχές που δεν μπορούν να διατηρήσουν χλωρίδα, πανίδα και ανθρώπινη δραστηριότητα, καταλήγοντας σε πενία, εξάντληση και καταστροφή της γης». Σήμερα το 30% της ελληνικής επικράτειας απειλείται με ερημοποίηση. Οι ερημοποιημένες περιοχές αδυνατούν να συγκρατήσουν το νερό, ακόμη και εκεί που υπάρχουν βροχοπτώσεις, με συνέπεια τις πλημμύρες και τον μη εμπλουτισμό του υδροφόρου ορίζοντα. Και φυσικά καμία καλλιέργεια.

Την αξία του εδάφους την προσδιορίζουν όσοι το επιβουλεύονται με τις συνεχείς και παράνομες ή φαινομενικά νομιμοποιημένες μεθόδους οικειοποίησης που τους προσφέρουν οι πολιτικοί τους συνεργάτες. Πλείστα ρεπορτάζ γράφουμε που αναφέρονται σε περιπτώσει όπου, με το ένα ή το άλλο τερτίπι, προσπαθούν να προσαρτήσουν στην ιδιοκτησία τους δημόσια ή ιδιωτική γη, μέσα από την οποία κερδίζουν εκατομμύρια ευρώ. Με υφαρπαγή ιδιωτικών περιουσιών στο Αποπηγάδι στήνονται οι ανεμογεννήτριες της πολυεθνικής EDF χωρίς καν να αποζημιώνονται οι ιδιοκτήτες – που διώκονται ποινικά! Με χαρισμένη δημόσια γη θέλουν να κερδίσουν δισεκατομμύρια οι «επενδυτές» της Ελληνικός Χρυσός στις Σκουριές. Γη που στηρίζει τη μεγαλύτερη εδαφοκάλυψη δάσους στην Ελλάδα. Δάσος που κάνει τη Χαλκιδική να ξεχωρίζει με το 30% του συνόλου των μελισσοσμηνών της Ελλάδας και το 50% επαγγελματιών μελισσοκόμων. Αποτίμησαν την αξία σε χρήμα των 2.500 επαγγελματιών μελισσοκόμων όσοι χλευάζουν τους «οικολογίζοντες» ότι προτιμούν τα δεντράκια από τις θέσεις εργασίας; Αλλά και στη «βαριά βιομηχανία» του τουρισμού, με αναγκαστική απαλλοτρίωση ατομικών μικροϊδιοκτησιών προχώρησε η εταιρεία ΤΕΜΕΣ στην υλοποίηση του μεγάλου θέρετρου γκολφ Costa Navarino στη Μεσσηνία. Θέρετρο από το οποίο αποσπά υπεραξία μέσω εξοχικών κατοικιών προς πώληση, τις οποίες το κράτος ονομάζει «τουριστική ανάπτυξη» Ποτίζοντας το γρασίδι (που έχει ραντίσει με φάρμακα) με το λιγοστό νερό της περιοχής – νερό που υπολογίζεται πως αντιστοιχεί στην κατανάλωση 12.000 κατοίκων το χρόνο. Επιβάλλοντας στην περιοχή τη μονοκαλλιέργεια του τουρισμού και την εξάρτηση των ντόπιων. Που τους υποσχέθηκαν 12μηνο τουρισμό, αλλά ακόμη όλοι δουλεύουν με 30 μέρες σεζόν. Που συνεχίσουν να αγοράζουν γη – αυτοί που γνωρίζουν καλά της αξία της. Όπως οι παππούδες παλιά. Αυτοί που τη χρησιμοποιούν για να ζήσουν και να σπουδάσουν τα παιδιά τους.

Στην περίπτωση του τουρισμού, της «βαριάς βιομηχανίας» μας, που έχει ενσωματώσει το real estate, η οικονομική αξία του περιβάλλοντος είναι πρόδηλη. Εκεί, η ποιότητα και η καθαρότητα των πρώτων υλών δίνει πρόσθετη αξία στο τελικό προϊόν και αυτό δυσφημίζεται αναλόγως: το όμορφο περιβάλλον προβάλλεται από τις τουριστικές επιχειρήσεις, ενώ ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην «παρθένα» φύση, εκεί δηλαδή όπου η ανθρώπινη παρουσία είναι ελάχιστη. Ασχέτως αν βιάζουν αυτή την παρθενία την ίδια στιγμή που την προβάλλουν. Τα κέρδη, βλέπεις, είναι πολλά σε κάθε πορνογράφημα …
Σε όλα αυτά τίθεται φυσικά το ερώτημα: τι σημαίνει οικονομική ή μακροχρόνια ανάπτυξη; Ταυτίζεται η ανάπτυξη με τη μεγέθυνση; Και, μιας και κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα καταναλώνει αναπόφευκτα τους βασικούς συντελεστές ζωής, μήπως η προτεραιότητα του περιβάλλοντος απαιτεί πλέον ένα άλλο μοντέλο, ένα μοντέλο απονανάπτυξης;

Διαβάστε τη συνέχεια στο Unfollow 21 …